നെഹ്‌റു മുതൽ മൻമോഹൻ വരെ: ഇന്ത്യയെ രൂപപ്പെടുത്തിയ കോൺഗ്രസ് കാലവും തിരിച്ചുവരവിന്റെ സാധ്യതകളും

“A moment comes, which comes but rarely in history…”  സ്വാതന്ത്ര്യ പുലരിയിൽ ജവഹർലാൽ നെഹ്‌റു പറഞ്ഞ ഈ വാക്കുകൾ ഒരു പ്രസംഗത്തിന്റെ ഭാഗം മാത്രമായിരുന്നില്ല; പുതിയൊരു ഇന്ത്യയെ പണിയാനുള്ള സ്വപ്നത്തിന്റെ പ്രഖ്യാപനമായിരുന്നു.

പട്ടിണിയും ദാരിദ്ര്യവും വിഭജനത്തിന്റെ മുറിവുകളുമായി സ്വാതന്ത്ര്യം നേടിയ ഇന്ത്യ ഇന്ന് ലോകത്തിലെ വലിയ സാമ്പത്തിക ശക്തികളിലൊന്നായി വളർന്നതിന്റെ പിന്നിൽ പല സർക്കാരുകളുടെയും പല തലമുറകളുടെയും പരിശ്രമമുണ്ട്. അതിൽ കോൺഗ്രസ് നേതൃത്വത്തിലുള്ള സർക്കാരുകളുടെ പങ്ക് നിർണായകമാണ്.

നെഹ്‌റുവിന്റെ ശാസ്ത്ര-വ്യവസായ സ്ഥാപനങ്ങളിൽ നിന്ന് ഇന്ദിരാ ഗാന്ധിയുടെ ബാങ്ക് ദേശസാൽക്കരണത്തിലേക്കും, രാജീവ് ഗാന്ധിയുടെ ടെലികോം-സാങ്കേതിക മുന്നേറ്റങ്ങളിൽ നിന്ന് പി.വി. നരസിംഹറാവുവിന്റെയും മൻമോഹൻ സിങ്ങിന്റെയും സാമ്പത്തിക പരിഷ്‌കരണങ്ങളിലേക്കും നീളുന്നതാണ് ആ ചരിത്രം.

“ജയ് ജവാൻ, ജയ് കിസാൻ” എന്ന് ലാൽ ബഹാദൂർ ശാസ്ത്രി പറഞ്ഞപ്പോൾ രാജ്യത്തിന്റെ സുരക്ഷയും ഭക്ഷ്യസുരക്ഷയും ഒരുപോലെ പ്രധാനമാണെന്ന സന്ദേശമായിരുന്നു അതിൽ.

കാലം മാറി. രാഷ്ട്രീയം മാറി. കോൺഗ്രസ് അധികാരത്തിൽ നിന്ന് പുറത്തായി. ബിജെപി ദേശീയ രാഷ്ട്രീയത്തിലെ പ്രധാന ശക്തിയായി മാറി. എന്നാൽ 2024ലെ ലോക്സഭാ തിരഞ്ഞെടുപ്പിൽ കോൺഗ്രസ് 99 സീറ്റിലേക്ക് തിരിച്ചെത്തിയത് ഒരു ചോദ്യം വീണ്ടും ഉയർത്തി:

ഇന്ത്യൻ രാഷ്ട്രീയത്തിൽ കോൺഗ്രസിന് വീണ്ടും ഒരു വലിയ തിരിച്ചുവരവ് സാധ്യമാകുമോ?

അതിന്റെ ഉത്തരം കണ്ടെത്താൻ നെഹ്‌റു മുതൽ മൻമോഹൻ സിങ് വരെയുള്ള കോൺഗ്രസ് ഭരണത്തിന്റെ നേട്ടങ്ങളും വീഴ്ചകളും, 2014ന് ശേഷമുള്ള രാഷ്ട്രീയ മാറ്റങ്ങളും, ഇന്നത്തെ കോൺഗ്രസിന്റെ സാധ്യതകളും ഒരുമിച്ച് പരിശോധിക്കേണ്ടതുണ്ട്.

“As long as there are tears and suffering, so long our work will not be over.” — ജവഹർലാൽ നെഹ്‌റു

നെഹ്‌റുവിന്റെ ഈ വാക്കുകളിലാണ് കോൺഗ്രസ് രാഷ്ട്രീയത്തിന്റെ ഒരു പ്രധാന ആശയം ചുരുക്കി കാണാനാകുന്നത്—വികസനം എന്നത് കെട്ടിടങ്ങളും റോഡുകളും മാത്രമല്ല; സാധാരണക്കാരന്റെ ജീവിതം മെച്ചപ്പെടുത്തുക കൂടിയാണ്.

ഇതായിരുന്നു പിന്നീട് ബാങ്കിങ്, വിദ്യാഭ്യാസം, ഭക്ഷ്യസുരക്ഷ, തൊഴിലുറപ്പ്, വിവരാവകാശം തുടങ്ങിയ മേഖലകളിലെ നിരവധി നയങ്ങളുടെ രാഷ്ട്രീയ പശ്ചാത്തലവും.

സ്വതന്ത്ര ഇന്ത്യയുടെ എട്ടു പതിറ്റാണ്ടുകളിലേക്ക് കണ്ണോടിക്കുമ്പോൾ രാഷ്ട്രനിർമാണ ചരിത്രവും കോൺഗ്രസ് പാർട്ടിയുടെ ഭരണകാലവും പരസ്പരം പിരിയാനാവാത്തവിധം ബന്ധപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. വിഭജനത്തിന്റെ മുറിവുകൾ, ദാരിദ്ര്യം, കൊടും ഭക്ഷ്യക്ഷാമം, പരിമിതമായ വ്യവസായ-ആരോഗ്യ-വിദ്യാഭ്യാസ സൗകര്യങ്ങൾ എന്നിവയാണ് 1947-ൽ ഇന്ത്യയ്ക്ക് മുന്നിലുണ്ടായിരുന്ന പ്രധാന വെല്ലുവിളികൾ. അവിടെ നിന്ന് ദീർഘകാല കാഴ്ചപ്പാടോടെ രാജ്യത്തെ നയിച്ച ആദ്യകാല സർക്കാരുകൾ ഇന്ത്യയ്ക്ക് ശക്തമായ അടിത്തറയേകി. എന്നാൽ, നേട്ടങ്ങളോടൊപ്പം അടിയന്തരാവസ്ഥയും അഴിമതി ആരോപണങ്ങളും അടങ്ങുന്ന വീഴ്ചകളും ആ ചരിത്രത്തിന്റെ ഭാഗമാണ്.

1. സ്ഥാപനനിർമാണവും ദീർഘവീക്ഷണവും: നെഹ്‌റു യുഗം

സ്വതന്ത്ര ഇന്ത്യയുടെ ആദ്യ പ്രധാനമന്ത്രി ജവഹർലാൽ നെഹ്‌റുവിന്റെ പ്രധാന സംഭാവന രാജ്യത്തിന്റെ സ്ഥാപനപരമായ അടിത്തറ ഉറപ്പിച്ചു എന്നതാണ്. ശാസ്ത്രവും സാങ്കേതികവിദ്യയും രാജ്യപുരോഗതിയുടെ പ്രധാന ആയുധങ്ങളാകണമെന്ന് അദ്ദേഹം വിശ്വസിച്ചു.

• സാങ്കേതിക മികവ്: 1951-ൽ ഐഐടി ഖരഗ്പൂർ ഉദ്ഘാടനം ചെയ്തതോടെ ഉന്നത വിദ്യാഭ്യാസ രംഗത്ത് വലിയ മുന്നേറ്റമുണ്ടായി.

• വ്യാവസായിക അടിത്തറ: വൻകിട അണക്കെട്ടുകൾ, പൊതുമേഖലാ സ്ഥാപനങ്ങൾ, ഉരുക്കുശാലകൾ, ഗവേഷണ കേന്ദ്രങ്ങൾ എന്നിവയിലൂടെ സ്വയംപര്യാപ്തത ലക്ഷ്യമിട്ടു.

(ഐഐഎം, എയിംസ്, ഐഎസ്ആർഒ [1969] തുടങ്ങിയ സ്ഥാപനങ്ങൾക്ക് രൂപംനൽകുന്നതിൽ തുടർന്നുവന്ന സർക്കാരുകൾക്കും വ്യക്തികൾക്കും പങ്കുണ്ട്. നെഹ്‌റു നൽകിയ ദേശീയ നയപരമായ അടിത്തറയാണ് ഇവയുടെ വളർച്ചയ്ക്ക് വഴിയൊരുക്കിയത്.)

2. 'ജയ് ജവാൻ, ജയ് കിസാൻ': ശാസ്ത്രിയുടെ കാലം

ലാൽ ബഹാദൂർ ശാസ്ത്രിയുടെ ഭരണം ചുരുങ്ങിയ കാലയളവിലായിരുന്നെങ്കിലും രാജ്യത്തിന്റെ പ്രതിരോധത്തിനും ഭക്ഷ്യസുരക്ഷയ്ക്കും ഒരുപോലെ ഊന്നൽ നൽകിയ ഒന്നായിരുന്നു.

• ഭക്ഷ്യസ്വയംപര്യാപ്തത: ശാസ്ത്രി തുടക്കമിട്ട രാഷ്ട്രീയ പിന്തുണയാണ് പിന്നീട് ഇന്ദിരാ ഗാന്ധിയുടെ കാലത്ത് ഹരിതവിപ്ലവമായി പടർന്നുപന്തലിച്ചതും രാജ്യം ഭക്ഷ്യക്ഷാമത്തെ മറികടന്നതും.

• ശ്വേതവിപ്ലവം: ക്ഷീരമേഖലയിലെ മാറ്റങ്ങൾക്കും ഈ കാലഘട്ടം അടിത്തറയിട്ടു.

3. ബാങ്ക് ദേശസാൽക്കരണവും അടിയന്തരാവസ്ഥയും: ഇന്ദിരാ ഗാന്ധി

ഇന്ത്യൻ രാഷ്ട്രീയത്തിലെ ഏറ്റവും നിർണായകവും വിവാദപരവുമായ ഘട്ടമായിരുന്നു ഇന്ദിരാ ഗാന്ധിയുടേത്.

• സാമ്പത്തിക-സാമൂഹിക നയങ്ങൾ: 1969-ലെ ബാങ്ക് ദേശസാൽക്കരണത്തിലൂടെ സാധാരണക്കാരിലേക്കും ഗ്രാമങ്ങളിലേക്കും ബാങ്കിങ് സേവനങ്ങളെത്തിച്ചു. 'ഗരീബി ഹട്ടാവോ' എന്ന മുദ്രാവാക്യത്തിലൂടെ ദാരിദ്ര്യനിർമാർജനം പ്രധാന രാഷ്ട്രീയ അജണ്ടയാക്കി.

• പ്രതിരോധ കരുത്ത്: 1971-ലെ ഇന്ത്യ-പാകിസ്താൻ യുദ്ധവും ബംഗ്ലാദേശിന്റെ രൂപീകരണവും ഇന്ത്യയുടെ നയതന്ത്ര പ്രതിച്ഛായ വർധിപ്പിച്ചു.

കറുത്ത അധ്യായം: 1975-77ലെ അടിയന്തരാവസ്ഥ, പൗരസ്വാതന്ത്ര്യങ്ങൾക്ക് ഏർപ്പെടുത്തിയ നിയന്ത്രണങ്ങൾ, രാഷ്ട്രീയ പ്രതിപക്ഷത്തെ അടിച്ചമർത്തൽ എന്നിവ ഇന്ദിരാ ഗാന്ധിയുടെ ഭരണകാലത്തെ ഗുരുതരമായ വീഴ്ചകളായി വിലയിരുത്തപ്പെടുന്നു.

4. സാങ്കേതിക വിപ്ലവവും ഭരണഘടനാ തിരുത്തലുകളും: രാജീവ് ഗാന്ധി

1980-കളിൽ ഇന്ത്യയെ ഡിജിറ്റൽ യുഗത്തിലേക്ക് നയിക്കാൻ രാജീവ് ഗാന്ധി മുൻകൈയെടുത്തു.

• ടെലികോം വിപ്ലവം: കമ്പ്യൂട്ടർ സാങ്കേതികവിദ്യയുടെയും ടെലികമ്മ്യൂണിക്കേഷന്റെയും വ്യാപനം ഇന്ത്യയെ പിന്നീട് ആഗോള ഐടി ശക്തിയാക്കി മാറ്റുന്നതിൽ പങ്കുവഹിച്ചു.

• യുവപങ്കാളിത്തം: 61-ാം ഭരണഘടനാ ഭേദഗതിയിലൂടെ വോട്ടവകാശ പ്രായം 21-ൽ നിന്ന് 18 ആക്കി കുറച്ചു.

• പഞ്ചായത്തീരാജ്: പഞ്ചായത്തീരാജ് സംവിധാനത്തിന് ഭരണഘടനാ പദവി നൽകാനുള്ള ശ്രമങ്ങൾക്ക് രാജീവ് ഗാന്ധി തുടക്കമിട്ടു. പിന്നീട് 1992-ൽ പി.വി. നരസിംഹറാവുവിന്റെ കാലത്താണ് 73, 74 ഭേദഗതികൾ പാർലമെന്റ് പാസാക്കി ഇത് നിയമമാക്കിയത്.

(അതേസമയം, ബോഫോഴ്സ് വിവാദം ഉൾപ്പെടെയുള്ള അഴിമതി ആരോപണങ്ങൾ കോൺഗ്രസിന്റെ രാഷ്ട്രീയ പ്രതിച്ഛായയ്ക്ക് വലിയ തിരിച്ചടിയുണ്ടാക്കി.)

5. 1991: ഇന്ത്യയുടെ സാമ്പത്തിക വഴിത്തിരിവ്

കടുത്ത വിദേശനാണയ ക്ഷാമത്തിലായ ഇന്ത്യയെ സാമ്പത്തിക ഉദാരവൽക്കരണത്തിലേക്ക് നയിച്ചത് പി.വി. നരസിംഹറാവുവും അന്നത്തെ ധനമന്ത്രി ഡോ. മൻമോഹൻ സിങ്ങുമാണ്.

• എൽപിജി നയങ്ങൾ: ഉദാരവൽക്കരണം, സ്വകാര്യവൽക്കരണം, ആഗോളവൽക്കരണം എന്നിവ നടപ്പിലാക്കി.

• ലൈസൻസ് രാജ് അവസാനിച്ചു: വ്യവസായ രംഗത്തെ നിയന്ത്രണങ്ങൾ നീങ്ങിയതോടെ സ്വകാര്യ-വിദേശ നിക്ഷേപങ്ങൾ ഇന്ത്യയിലേക്ക് ഒഴുകിയെത്തി. ഇന്നത്തെ സേവനമേഖലാ വളർച്ചയ്ക്കും ഐടി വിപ്ലവത്തിനും വഴിയൊരുക്കിയത് ഈ തിരുമാനമാണ്.

6. അവകാശാധിഷ്ഠിത ക്ഷേമ രാഷ്ട്രീയം: മൻമോഹൻ സിങ്

2004 മുതൽ 2014 വരെയുള്ള യുപിഎ ഭരണകാലത്ത് സാമ്പത്തിക വളർച്ചയ്ക്കൊപ്പം പൗരന്മാരുടെ അവകാശങ്ങൾ ഉറപ്പാക്കുന്ന നിയമങ്ങൾ യാഥാർഥ്യമായി:

• വിവരാവകാശ നിയമം (RTI): ഭരണത്തിൽ സുതാര്യതയും പൗരന്റെ അറിയാനുള്ള അവകാശവും ഉറപ്പാക്കി.

• MGNREGA: ഗ്രാമീണ മേഖലയിൽ തൊഴിലുറപ്പ് നിയമപരമായ അവകാശമാക്കി.

• വിദ്യാഭ്യാസ അവകാശ നിയമം & ദേശീയ ഭക്ഷ്യസുരക്ഷാ നിയമം: കുട്ടികളുടെ വിദ്യാഭ്യാസവും പാവപ്പെട്ടവരുടെ ഭക്ഷ്യസുരക്ഷയും നിയമപരിരക്ഷയുള്ള അവകാശങ്ങളാക്കി മാറ്റി.

(എന്നാൽ, യുപിഎ-2 സർക്കാരിന്റെ കാലത്തുണ്ടായ അഴിമതി ആരോപണങ്ങളും വിലക്കയറ്റവും നയ മന്ദതയും 2014-ൽ കോൺഗ്രസിന്റെ പതനത്തിന് ആക്കം കൂട്ടി.)

7. 2014-ലെ വീഴ്ചയും ബിജെപിയുടെ വളർച്ചയും

അഴിമതി വിരുദ്ധ ജനവികാരം, ശക്തമായ സംഘടനാ സംവിധാനം, നരേന്ദ്ര മോദിയുടെ നേതൃത്വം എന്നിവ മുൻനിർത്തി ബിജെപി അധികാരത്തിലെത്തിയതോടെ കോൺഗ്രസ് പിന്നിലേക്ക്​ പോകുന്ന അവസ്ഥയിലേക്ക്​ കാര്യങ്ങളെത്തി. സംഘടനാപരമായ പോരായ്മകളും സോഷ്യൽ മീഡിയ പ്രചാരണങ്ങളിലെ പിന്നാക്കാവസ്ഥയും കോൺഗ്രസിന് തിരിച്ചടിയായി.

നരേന്ദ്ര മോദി സർക്കാരാകട്ടെ, അടിസ്ഥാനസൗകര്യ വികസനം, ഡിജിറ്റൽ സേവനങ്ങൾ, നേരിട്ടുള്ള ആനുകൂല്യ കൈമാറ്റം (DBT), ജിഎസ്ടി തുടങ്ങിയ മേഖലകളിൽ സ്വന്തമായ നയപരമായ അവകാശവാദങ്ങൾ മുന്നോട്ടുവെച്ചു. അതേസമയം, തൊഴിലില്ലായ്മ, സാമൂഹിക ധ്രുവീകരണം, ഭരണഘടനാ സ്ഥാപനങ്ങളുടെ സ്വാതന്ത്ര്യം എന്നിവയിൽ ബിജെപി സർക്കാർ വിമർശന ശരങ്ങളേറ്റാണ്​ മുന്നോട്ടുപോകുന്നത്​.

8. 2024: കോൺഗ്രസിന്റെ തിരിച്ചുവരവും മാറുന്ന രാഷ്ട്രീയ സമവാക്യങ്ങളും

2014-ലും 2019-ലും വലിയ പരാജയം ഏറ്റുവാങ്ങിയ കോൺഗ്രസ്, 2024-ലെ ലോക്സഭാ തിരഞ്ഞെടുപ്പിൽ 99 സീറ്റുകൾ നേടി കരുത്ത് കാട്ടി. രാഹുൽ ഗാന്ധിയുടെ 'ഭാരത് ജോഡോ യാത്ര'കളും പാർലമെന്റിലെ ഇടപെടലുകളും INDIA സഖ്യത്തിന്റെ രൂപീകരണവും പ്രതിപക്ഷത്തിന് പുതുജീവൻ നൽകി. 240 സീറ്റുകൾ നേടിയ ബിജെപി, സഖ്യകക്ഷികളുടെ പിന്തുണയോടെ മൂന്നാം എൻഡിഎ സർക്കാർ രൂപീകരിച്ചു.

കൂടാതെ, കോൺഗ്രസ് കൊണ്ടുവന്ന MGNREGA-യ്ക്ക് പകരം കേന്ദ്ര സർക്കാർ VB–G RAM G പോലെയുള്ള പുതിയ നിയമങ്ങൾ (125 ദിവസത്തെ ഗ്രാമീണ തൊഴിലുറപ്പ്) അവതരിപ്പിക്കുന്നത്, ക്ഷേമപദ്ധതികൾ ഇപ്പോൾ കോൺഗ്രസിന്റെ മാത്രം കുത്തകയല്ല എന്ന യാഥാർഥ്യത്തെ കാണിക്കുന്നു.

കോൺഗ്രസിന് മുന്നിലുള്ള അഞ്ച് വലിയ വെല്ലുവിളികൾ

1. അടിത്തട്ടിലെ സംഘടന: ഡൽഹി കേന്ദ്രീകരിച്ചുള്ള പ്രവർത്തനങ്ങൾക്ക് അപ്പുറം ഗ്രാമങ്ങളിലും നഗരങ്ങളിലും ബൂത്ത് തലത്തിൽ പാർട്ടിയെ ശക്തിപ്പെടുത്തണം.

2. ഭാവി വീക്ഷണം: പഴയ ചരിത്രപരമായ നേട്ടങ്ങൾ മാത്രം പറയാതെ, വരുന്ന പത്ത് വർഷത്തേക്ക് രാജ്യത്തിനായി എന്താണ് പ്ലാൻ എന്ന് വ്യക്തമാക്കണം.

3. തൊഴിൽ നയം: യുവാക്കളെ ആകർഷിക്കാൻ സ്റ്റാർട്ടപ്പുകൾ, നൈപുണ്യ വികസനം, വ്യാവസായിക നിക്ഷേപം എന്നിവ ലക്ഷ്യമിട്ടുള്ള വ്യക്തമായ റോഡ്മാപ്പ് വേണം.

4. സഖ്യരാഷ്ട്രീയം: പ്രാദേശിക പാർട്ടികളുമായുള്ള സീറ്റ് വിഭജനത്തിലും ഏകോപനത്തിലും വിട്ടുവീഴ്ചയോടുള്ള പ്രായോഗിക സമീപനം വേണം.

5. പുതിയ തലമുറയുമായുള്ള സംവാദം: ഡിജിറ്റൽ സമ്പദ്‌വ്യവസ്ഥ, AI, കാലാവസ്ഥാ വ്യതിയാനം, നഗരവൽക്കരണം തുടങ്ങിയ പുതിയകാല വിഷയങ്ങളിൽ കൃത്യമായ നിലപാടുകൾ സ്വീകരിക്കണം.

.നെഹ്‌റുവിന്റെ സ്ഥാപന നിർമാണം മുതൽ യുപിഎ കാലത്തെ അവകാശാധിഷ്ഠിത നിയമങ്ങൾ വരെയുള്ള നേട്ടങ്ങളും അടിയന്തരാവസ്ഥയും അഴിമതി ആരോപണങ്ങളും അടങ്ങുന്ന വീഴ്ചകളും ചേർന്നതാണ് കോൺഗ്രസിന്റെ ഭൂതകാലം.

2024-ലെ തിരഞ്ഞെടുപ്പ് ഫലം കോൺഗ്രസിന് തിരികെ വരാൻ കഴിയുന്നൊരു രാഷ്ട്രീയ ഇടം രാജ്യത്തുണ്ടെന്ന് വ്യക്തമാക്കുന്ന വിധമായിരുന്നു. എന്നാൽ പഴയ പ്രതാപം വീണ്ടെടുക്കണമെങ്കിൽ, മാറുന്ന കാലത്തിനനുസരിച്ച് പാർട്ടിയെ പുനർനിർമിക്കുകയും ജനാധിപത്യം, തൊഴിൽ, വികസനം, സാമൂഹിക നീതി എന്നിവയിൽ അധിഷ്ഠിതമായ വ്യക്തമായൊരു ബദൽ വികസന മാതൃക രാജ്യത്തിന് മുന്നിൽ അവതരിപ്പിക്കുകയും വേണം. അല്ലാതെ ഇലക്ഷനടുക്കുമ്പോൾ മാത്രം തട്ടിക്കൂട്ടുന്ന സഖ്യവും പ്രവർത്തനവും മാത്രം മതിയാകില്ല.

പഴയ നേട്ടങ്ങൾ മാത്രം പറഞ്ഞാൽ പോരാ. സാധാരണക്കാരന്റെ ജീവിതം, യുവാക്കളുടെ തൊഴിൽ, കർഷകരുടെ പ്രശ്നങ്ങൾ, വിദ്യാഭ്യാസം, ആരോഗ്യസംരക്ഷണം, സാമ്പത്തിക വളർച്ച എന്നിവയിൽ വ്യക്തമായ ബദൽ നയം മുന്നോട്ടുവെക്കണം. അതോടൊപ്പം പാർട്ടിയുടെ സംഘടനയെ താഴെത്തട്ടിൽ ശക്തിപ്പെടുത്തുകയും പുതിയ തലമുറയുമായി കൂടുതൽ അടുത്ത ബന്ധം ഉണ്ടാക്കുകയും വേണം.

നെഹ്‌റു മുതൽ മൻമോഹൻ സിങ് വരെ കോൺഗ്രസ് ഇന്ത്യയ്ക്ക് നൽകിയതിന്റെ വലിയൊരു ഭാഗം ഇന്ന് രാജ്യത്തിന്റെ തന്നെ വളർച്ചയുടെ ഭാഗമായി മാറിയിട്ടുണ്ട്. അത് ഒരു ചരിത്രമാണ്. എന്നാൽ ഇനി കോൺഗ്രസിന്റെ മുന്നിലുള്ള ചോദ്യം ചരിത്രം ആവർത്തിക്കുമോ എന്നതല്ല; പുതിയൊരു ചരിത്രം സൃഷ്ടിക്കുമോ എന്നതാണ്. ജനാധിപത്യത്തിൽ ജനവിധിയാണ് അവസാന വാക്ക്. ഇന്ന് അധികാരത്തിൽ ആരാണെന്നതിനേക്കാൾ പ്രധാനമാണ് നാളെ ജനങ്ങൾ ആരെ വിശ്വസിക്കും എന്നത്.

കോൺഗ്രസിന് മുന്നിൽ വഴി ഇപ്പോഴും തുറന്നുകിടക്കുന്നു. ആ വഴിയിലൂടെ വീണ്ടും മുന്നേറാൻ കഴിയുമോ എന്നത് ഇനി പാർട്ടിയുടെ പ്രവർത്തനവും നേതൃത്വവും ജനങ്ങളോടുള്ള ബന്ധവും തീരുമാനിക്കും. ഒരിക്കൽ ഇന്ത്യയുടെ രാഷ്ട്രീയത്തിന് ദിശ നൽകിയ കോൺഗ്രസ്, വീണ്ടും അതേ ജനങ്ങളിലേക്ക് തിരിഞ്ഞുനിൽക്കുകയാണ്.

തിരിച്ചുവരവ് ഉറപ്പല്ല. പക്ഷേ പ്രതീക്ഷയ്ക്കുള്ള ഇടം ഇപ്പോഴും ബാക്കിയുണ്ട്.