ദേശീയതയുടെ പോർവിളികൾക്കിടയിൽ ‘വന്ദേമാതരം’: ചരിത്രവും വർത്തമാനകാല ചർച്ചകളും

ഇന്ത്യൻ സ്വാതന്ത്ര്യസമര ചരിത്രത്തിൽ വിപ്ലവകാരികൾക്ക് വലിയ ആവേശവും ഊർജ്ജവും പകർന്നുനൽകിയ ചരിത്രപരമായ പ്രാധാന്യമുള്ള ഗാനമാണ് ‘വന്ദേമാതരം’. എന്നാൽ, കാലഘട്ടങ്ങൾക്കിപ്പുറം ഈ ഗാനത്തിന്റെ ചരിത്രപരമായ പശ്ചാത്തലങ്ങളെ പൂർണ്ണമായി ഉൾക്കൊള്ളാതെ, ഇതിനെ വീണ്ടും രാഷ്ട്രീയ ധ്രുവീകരണത്തിനുള്ള ഉപകരണമാക്കി മാറ്റുന്നതിനെക്കുറിച്ചുള്ള ചർച്ചകൾക്ക് വലിയ പ്രാധാന്യമുണ്ട്.

ബങ്കിം ചന്ദ്രനും 'ആനന്ദമഠം' നോവലും

1875-ൽ ബങ്കിം ചന്ദ്ര ചാറ്റർജി സ്വതന്ത്രമായി രചിച്ച കവിതയായിരുന്നു ഇത്. പിന്നീട് 1882-ൽ പ്രസിദ്ധീകരിച്ച അദ്ദേഹത്തിന്റെ പ്രസിദ്ധമായ 'ആനന്ദമഠം' എന്ന നോവലിന്റെ ഭാഗമായി ഈ ഗാനം ഉൾപ്പെടുത്തപ്പെട്ടു. സ്വാതന്ത്ര്യസമര പ്രസ്ഥാനങ്ങൾ സജീവമാകുന്നതിന് വളരെ മുൻപ് (1894-ൽ) അന്തരിച്ച അദ്ദേഹം, ബ്രിട്ടീഷ് ഭരണത്തിൻ കീഴിൽ ഡെപ്യൂട്ടി മജിസ്ട്രേറ്റായി സേവനമനുഷ്ഠിച്ച ഉദ്യോഗസ്ഥനായിരുന്നു. പിൽക്കാലത്ത് 1905-ലെ ബംഗാൾ വിഭജന വിരുദ്ധ പ്രക്ഷോഭത്തിൽ (സ്വദേശി പ്രസ്ഥാനം) ബിപിൻ ചന്ദ്ര പാൽ, അരവിന്ദ ഘോഷ് തുടങ്ങിയ നേതാക്കൾ വന്ദേമാതരത്തെ പ്രധാന ബ്രിട്ടീഷ് വിരുദ്ധ മുദ്രാവാക്യമായി ഉയർത്തിക്കാട്ടുകയായിരുന്നു.

ആത്മീയ സങ്കൽപ്പങ്ങളും പദ്യങ്ങളിലെ ഹൈന്ദവ രൂപകങ്ങളും

വന്ദേമാതരത്തിന്റെ ആറ് പദ്യങ്ങൾ അടങ്ങുന്ന പൂർണ്ണരൂപത്തിൽ മാതൃഭൂമിയെ ദുർഗ്ഗ, ലക്ഷ്മി, സരസ്വതി എന്നീ ഹൈന്ദവ ദേവതകളോട് ഉപമിച്ച് സ്തുതിക്കുന്നുണ്ട് ("ത്വം ഹി ദുർഗ്ഗാ ദശപ്രഹരണധാരിണീ..."). ആനന്ദമഠം എന്ന നോവലിലെ സന്യാസി പ്രക്ഷോഭത്തിന്റെ പശ്ചാത്തലത്തിലാണ് ഈ വരികൾ എഴുതപ്പെട്ടത്. അതിനാൽ തന്നെ, ഹൈന്ദവ ആത്മീയ സങ്കൽപ്പങ്ങളുമായി ആഴത്തിൽ ബന്ധപ്പെട്ടു കിടക്കുന്ന ഈ വരികൾ ഒരു ബഹുസ്വര സമൂഹത്തിൽ വിവിധ രീതികളിൽ വ്യാഖ്യാനിക്കപ്പെട്ടു.

മതേതര നിലപാടും ആദ്യ രണ്ടു പദ്യങ്ങളുടെ തെരഞ്ഞെടുപ്പും

1937-ൽ കോൺഗ്രസ് വർക്കിംഗ് കമ്മിറ്റി വന്ദേമാതരത്തിന്റെ ആദ്യത്തെ രണ്ട് പദ്യങ്ങൾ മാത്രം ദേശീയഗീതമായി (National Song) ഔദ്യോഗികമായി അംഗീകരിച്ചു. മതേതര ഇന്ത്യയിൽ എല്ലാ മതവിഭാഗങ്ങൾക്കും ഒരുപോലെ ഉൾക്കൊള്ളാൻ കഴിയുന്ന ഒന്നാകണം ദേശീയ പ്രതീകങ്ങൾ എന്ന രവീന്ദ്രനാഥ ടാഗോറിന്റെ നിർദ്ദേശം മുൻനിർത്തിയായിരുന്നു മഹാത്മാഗാന്ധിയും ജവഹർലാൽ നെഹ്റുവും സർദാർ വല്ലഭഭായ് പട്ടേലും ഉൾപ്പെടുന്ന നേതൃത്വം ഈ തീരുമാനമെടുത്തത്. തുടർന്ന് ഭരണഘടനാ ശില്പികൾ 'ജനഗണമന'യെ ദേശീയഗാനമായും 'വന്ദേമാതരത്തിന്റെ ആദ്യ രണ്ടു പദ്യങ്ങളെ' ദേശീയഗീതമായും തുല്യ പ്രാധാന്യത്തോടെ അംഗീകരിച്ചു.

ഭരണഘടനാപരമായ അവകാശവും മതസ്വാതന്ത്ര്യവും

ഇന്ത്യൻ ഭരണഘടനയുടെ ആർട്ടിക്കിൾ 25 പ്രകാരം ഓരോ പൗരനും തങ്ങൾക്ക് ഇഷ്ടമുള്ള മതം വിശ്വസിക്കാനും ആചരിക്കാനുമുള്ള അവകാശമുണ്ട്. ദൈവത്തെ മാത്രമായി ആരാധിക്കുന്ന ചില മതവിഭാഗങ്ങൾക്ക് മറ്റൊന്നിനെയും (അത് മാതൃഭൂമിയായാൽ പോലും) ദേവതയായി സങ്കൽപ്പിച്ച് വന്ദിക്കാൻ സാധിക്കില്ല. കൂടാതെ, ഭരണഘടനയുടെ ആർട്ടിക്കിൾ 28(3) അനുസരിച്ച്, സർക്കാർ ധനസഹായം കൈപ്പറ്റുന്ന സ്ഥാപനങ്ങളിൽ ഏതെങ്കിലും പ്രത്യേക മതപരമായ പ്രാർത്ഥനകളിലോ ചടങ്ങുകളിലോ പങ്കെടുക്കാൻ വിദ്യാർത്ഥികളെ നിർബന്ധിക്കാൻ പാടില്ല.

ബഹുസ്വരതയും ഉൾക്കൊള്ളലിന്റെ രാഷ്ട്രീയവും

വൈവിധ്യമാർന്ന ആചാരങ്ങളും വിശ്വാസങ്ങളുമുള്ള ഒരു രാജ്യത്ത് ഒരു പ്രത്യേക മതത്തിന്റെ പുരാണങ്ങളിലോ ദേവതാ സങ്കൽപ്പങ്ങളിലോ അധിഷ്ഠിതമായ വരികൾ എല്ലാവരുടെയും മേൽ നിർബന്ധപൂർവ്വം അടിച്ചേൽപ്പിക്കുന്നത് രാജ്യത്തിന്റെ ഐക്യത്തിന് ഗുണകരമല്ല. എല്ലാ ജനവിഭാഗങ്ങൾക്കും ഒരുപോലെ ഉൾക്കൊള്ളാൻ കഴിയുന്ന പ്രതീകങ്ങളാണ് പൊതു ഇടങ്ങളിൽ ഉപയോഗിക്കേണ്ടത്.

ദേശീയഗാനവും ദേശീയഗീതവും തമ്മിലുള്ള വ്യത്യാസം

രവീന്ദ്രനാഥ ടാഗോർ രചിച്ച 'ജനഗണമന'യിൽ രാജ്യത്തിന്റെ ഭൂമിശാസ്ത്രപരമായ അതിരുകളെയും വൈവിധ്യമാർന്ന ജനങ്ങളെയുമാണ് അഭിസംബോധന ചെയ്യുന്നത്. അതിൽ ഒരു മതത്തിന്റെയും പ്രതീകങ്ങളോ ചിഹ്നങ്ങളോ ഇല്ല. എന്നാൽ വന്ദേമാതരത്തിന്റെ ആദ്യ രണ്ടു വരികളിൽ പ്രകൃതിയെയും മാതൃഭൂമിയെയും വന്ദിക്കുമ്പോൾ, പിന്നീടുള്ള ഭാഗങ്ങൾ വരുന്നത് മതപരമായ ആത്മീയ സങ്കൽപ്പങ്ങളിലൂടെയാണ്. അതുകൊണ്ടാണ് ഭരണഘടനാ നിർമ്മാണ സഭ ജനഗണമനയെ ദേശീയഗാനമായി സ്വീകരിച്ചത്.

പ്രോട്ടോക്കോളും വർത്തമാനകാല ആശങ്കകളും

കേന്ദ്ര മന്ത്രാലയങ്ങളുടെ നിർദ്ദേശപ്രകാരം ഔദ്യോഗിക ചടങ്ങുകളിൽ വന്ദേമാതരത്തിന്റെ ആറ് പദ്യങ്ങളടങ്ങിയ പൂർണ്ണരൂപം നിർബന്ധമായും ആലപിക്കണമെന്ന വാദങ്ങൾ ഉയർന്നതോടെയാണ് തർക്കങ്ങൾ വീണ്ടും ഉടലെടുത്തത്. സ്വാതന്ത്ര്യസമരകാലത്ത് ജനങ്ങളെ ഒന്നിച്ചുനിർത്താൻ ഉപയോഗിച്ച ഒരു പ്രതീകത്തെ, രാഷ്ട്രീയ ധ്രുവീകരണത്തിനും നിർബന്ധിത ദേശസ്നേഹ പരിശോധനകൾക്കും ഉപയോഗിക്കുന്നു എന്ന വിമർശനമാണ് ഇതോടെ ശക്തമാകുന്നത്.

വിദ്യാഭ്യാസ സ്ഥാപനങ്ങളിലെ നിർബന്ധിത ആലാപനം

പൊതുവിദ്യാലയങ്ങൾ എന്നത് എല്ലാ മത വിഭാഗങ്ങളിലെയും കുട്ടികൾ ഒന്നിച്ചിരിക്കുന്ന ഇടമാണ്. അവിടെ ഏതെങ്കിലും ഒരു മതത്തിന്റെ സങ്കൽപ്പങ്ങൾ മാത്രം പാടാൻ നിർബന്ധിക്കുന്നത് സർവധർമ്മ സമഭാവനയ്ക്കും പൊതുവിദ്യാഭ്യാസത്തിന്റെ മതേതര സ്വഭാവത്തിനും വലിയ തിരിച്ചടിയാകും. കുട്ടികളിൽ സ്വതന്ത്ര ചിന്ത വളർത്തേണ്ടയിടത്ത് നിർബന്ധിത ചടങ്ങുകൾ അടിച്ചേൽപ്പിക്കുന്നത് ജനാധിപത്യ മൂല്യങ്ങൾക്ക് നിരക്കുന്നതല്ല.

ഭരണഘടനാപരമായ മതേതരത്വവും വ്യക്തിസ്വാതന്ത്ര്യവും കാത്തുസൂക്ഷിച്ചുകൊണ്ട് ഈ വിഷയം പരിഹരിക്കാൻ വഴിയെന്ത്​:

• ഭരണഘടനാപരമായ സന്തുലിതാവസ്ഥ: ഭരണഘടനയുടെ അനുച്ഛേദം 25 നൽകുന്ന മതസ്വാതന്ത്ര്യവും അനുച്ഛേദം 51A(a) അനുശാസിക്കുന്ന ദേശീയ ചിഹ്നങ്ങളോടുള്ള ആദരവും തമ്മിൽ പരസ്പരപൂരകമായി പോവുക.

• 1937-ലെ ചരിത്രപരമായ ഫോർമുല: ബാങ്കിം ചന്ദ്ര ചാറ്റർജിയുടെ കവിതയിലെ ആദ്യ രണ്ടു വരികൾ മാത്രം ദേശീയഗീതമായി അംഗീകരിച്ച അന്നത്തെ മതേതര നിലപാട് ആവർത്തിച്ച് വ്യക്തമാക്കുക.

• ചടങ്ങുകളിലെ നിർബന്ധിത സ്വഭാവം ഒഴിവാക്കൽ: ദേശീയഗീതം ആലപിക്കുമ്പോൾ ആദരവോടെ എഴുന്നേറ്റു നിൽക്കുന്നത് ദേശീയ ചിഹ്നങ്ങളോടുള്ള ബഹുമാനമായി കരുതുകയും, ആലപിക്കുന്നത് വ്യക്തികളുടെ വിശ്വാസത്തിനും സ്വാതന്ത്ര്യത്തിനും വിടുകയും ചെയ്യുക.

• ബോധവൽക്കരണവും ചരിത്ര പഠനവും: ദേശീയഗാനവും ദേശീയഗീതവും തമ്മിലുള്ള ഭരണഘടനാപരമായ വ്യത്യാസങ്ങളെക്കുറിച്ചും അതിന്റെ ചരിത്രപരമായ പശ്ചാത്തലത്തെക്കുറിച്ചും കൃത്യമായ ധാരണ സമൂഹത്തിൽ വളർത്തിയെടുക്കുക.